Bouw

De gebouwde omgeving is in Nederland (samen met de GWW) verantwoordelijk voor ongeveer 50% van het totale grondstofverbruik. Ook gebruikt de gebouwde omgeving zo’n 40% van de totale energie en 30% van al het water. Naast nieuwbouwprojecten moet er de komende jaren ook in de bestaande bouw veel gebeuren, onder meer om de gebouwde omgeving energieneutraal te maken. Vanuit die grote opgave liggen er in de bouw veel kansen om met het circulaire gedachtegoed aan de slag te gaan.

Aspecten van circulaire bouw

Voor een circulaire gebouwde omgeving zijn twee principes het meest relevant:

  • Circulair ontwerp en assemblage
  • Circulaire materiaalkeuze

Zorg dat je je circulaire ambitie altijd valideert in een marktconsultatie, omdat de aandachtspunten per opgave kunnen verschillen.

Gebouwelementen en levensduren

Een gebouw bestaat uit verschillende elementen. Ieder element heeft een eigen functie, en ook een eigen levensduur. Dit is samengevat in het onderstaande model, waarin zes ‘schillen’ van een gebouw worden gepresenteerd. Ter illustratie: een gevel (skin) heeft een technische levensduur van zo’n 20-40 jaar, terwijl de inrichting (space plan) een levensduur heeft van zo’n 10 jaar.

Daarnaast kan het zo zijn dat er een tijdelijke behoefte is voor een bepaalde functie. Ook ‘tijdelijke’ panden vallen – vanwege hun losmaakbaarheid – onder de noemer ‘circulair’. Voorbeelden zijn de Tijdelijke Rechtbank (Amsterdam), of horecagelegenheid The Green House (Utrecht).

De verschillende ‘lagen’ van een gebouw, die van elkaar te scheiden zouden moeten zijn op basis van functionaliteit en levensduur. Bron: Brand (1994), How Buildings Learn
De verschillende ‘lagen’ van een gebouw, die van elkaar te scheiden zouden moeten zijn op basis van functionaliteit en levensduur. Bron: Brand (1994) How Buildings Learn

Circulaire ontwerpstrategieën

In het ontwerp van een gebouw zijn er verschillende circulaire strategieën die kunnen worden toegepast. Afhankelijk van het type gebouw, de opgave en soms de ‘laag’ van een gebouw kan je daarbij inzetten op een bepaalde strategie:

  • Design for durability: Ontwerp voor een lange levensduur, waarbij tijdens de levensduur nauwelijks nieuw materiaalverbruik nodig is (voorbeeld: robuuste materialen)
  • Design for standardization: Ontwerp voor standaardisatie, waarbij – als gevolg van standaard-maatvoering – aanpassingen relatief eenvoudig kunnen worden doorgevoerd (voorbeeld: standaard maat balken en pilaren toepassen)
  • Design for repairability: Ontwerp voor eenvoudig herstel, wat de levensduur van gebouwen kan verlengen (voorbeeld: toepassen toegankelijke verbindingen)
  • Design for flexiblity: Ontwerp voor flexibiliteit, waarbij het eenvoudig is om aspecten in het gebouw tussentijds aan te passen (voorbeeld: ruime maten tussen pilaren en flexibele tussenwanden)
  • Design for disassembly: Ontwerp voor toekomstige demontage, waarbij onderdelen eenvoudig los te halen zijn (voorbeeld: toepassen droge verbindingen)

Circulaire materiaalkeuze: nieuw of hergebruikt?

Materiaalkeuze is een belangrijk aspect bij circulair bouwen. Daarbij zijn er verschillende mogelijkheden voor ‘circulair materiaal’:

  • Hergebruikte producten (zoals hergebruikte deuren, sanitair of raamkozijnen)
  • Hergebruikte materialen, of producten met recycled content (zoals beton met hergebruikt betongranulaat of tussenwanden van geperst resthout)
  • Toekomstig herbruikbare materialen of producten (zoals een in elkaar klikbaar gevelpaneel of demontabel skelet van een gebouw)
  • Biobased producten (zoals gevelelementen van accoyahout of bamboevloeren)

Maak een keuze die past bij de context van jouw project. Combineer je een sloop- met een bouwopgave, en vinden die na elkaar plaats? Zoek dan naar mogelijkheden om materialen uit de sloop te gebruiken bij de nieuwbouw. Daarbij is het belangrijk om goed naar de timing te kijken, zodat de materialen ook daadwerkelijk toegepast kunnen worden. Bouw je een nieuw gebouw in een natuurlijke omgeving? Leg dan de focus bijvoorbeeld meer op biobased materialen.

Materialenpaspoort

Wil je inzichtelijk hebben wat er in een gebouw zit? In dat geval kan je vragen om een materialenpaspoort. In zo’n paspoort is opgenomen uit welke materialen en componenten een gebouw bestaat, op welke plaats deze materialen en componenten zich bevinden, en hoe deze onderling losmaakbaar zijn. Er zijn verschillende systemen die de mogelijkheid bieden om materiaalpaspoorten te genereren.

Vanuit Platform CB’23 zijn er afspraken gemaakt over het soort informatie dat van een gebouw wordt vastgelegd en de wijze waarop dit gebeurt. Het doel van deze afspraken is te zorgen voor een uniforme werkwijze bij het creëren van paspoorten voor de bouw. De afspraken zijn te bekijken in de leidraad die hier over gaat.

Circulair slopen

Moet een pand toch gesloopt (of in feite gedemonteerd) worden? Bepaal dan de mogelijkheden voor maximaal hoogwaardig hergebruik van het vrijkomende materiaal. Afhankelijk van de staat van het gebouw kunnen er nog onderdelen zijn die elders kunnen worden gebruikt. Mocht dat niet meer mogelijk zijn, stuur dan op hergebruik van materiaal. Een belangrijk aandachtspunt bij ‘circulair slopen’ (in feite demonteren) is dat dit meer tijd en arbeid kost dan traditionele sloop van een pand: het netjes uit elkaar halen van onderdelen duurt langer dan een klap met een sloopkogel, maar zorgt dat materialen hun waarde beter behouden. Het is dus belangrijk om voldoende tijd te nemen voor de sloop en het aanbestedingstraject tijdig te starten.

8 circulaire gebouwen, 8 circulaire definities

Er is niet één definitie van een ‘circulair gebouw’. De verschillende circulaire gebouwen, die op dit moment in Nederland vaak als voorbeeld worden gebruikt, hebben ieder een eigen onderscheidend verhaal – en daarmee andere aspecten op wat hen circulair maakt. Acht voorbeelden:

  • Park 2020, Hoofddorp: een nieuw bedrijventerrein, dat is gebouwd op basis van Cradle-to-Cradle principes. Om hogere productiviteit en lager ziekteverzuim te realiseren is gebruik gemaakt van gezonde materialen.
  • Stadstuin Overtoom, Amsterdam: een sloop-nieuwbouwopgave, waarbij meer dan 95% van de materialen van de sloop is toegepast in de nieuwbouw.
  • Alliander, Duiven: een grootschalige herhuisvesting, waarbij de bestaande gebouwen zijn behouden en veel waardebehoud van materialen heeft plaatsgevonden. Hier zijn toekomstige demontabiliteit en hergebruik van materialen een uitgangspunt geweest.
  • Stadskantoor, Venlo: een nieuw stadskantoor, dat ook ontworpen is op basis van Cradle-to-Cradle-principes. In Venlo is dit gedaan vanuit de intentie om een gezondere stad te creëren (door luchtzuivering buiten, met een groene wand), en een gezondere werkomgeving te creëren (door veel licht, groen en verse lucht binnen).
  • Tijdelijke Rechtbank, Amsterdam: een tijdelijk en demontabel gebouw, dat voor vijf jaar is gerealiseerd vanwege de sloop en nieuwbouw van de rechtbank van Amsterdam. Het gebouw wordt na zijn levensduur uit elkaar gehaald en kan elders weer gemonteerd worden.
  • Royal HaskoningDHV, Amsterdam: een nieuw gecreëerde kantooromgeving in een bestaand pand, dat na een eerdere functie als autodealer al enkele jaren leeg stond en naar verwachting op termijn was gesloopt. Bij de herinrichting is veel hergebruikt materiaal toegepast.
  • Circl, Amsterdam: een horecapaviljoen gebouwd met zo veel mogelijk hergebruikte materialen. Ook is het gebouw volledig demontabel, vanuit de behoefte van de eigenaar (ABN Amro) om hiermee te experimenteren.
  • The Green House, Utrecht: een demontabel horecapaviljoen gebouwd als tijdelijke invulling voor 10 jaar. Veel gebouwonderdelen zijn hergebruikt of worden ‘as-a-service’ afgenomen.

Aandachtspunten

  • Maak aan de markt duidelijk waarom jouw organisatie een circulair gebouw wilt hebben. Op basis van je behoefte en de scope van jouw opgave bepaal je op welke aspecten voor jou de focus ligt: bijvoorbeeld hergebruik van bestaand materiaal, of toekomstige demontage.
  • Stuur waar mogelijk op onderlinge losmaakbaarheid van de verschillende elementen van een gebouw, zowel bij nieuwbouw als bij renovaties.
  • Laat je inspireren door een van de circulaire gebouwen te bezoeken. De meeste projectleiders  willen hun verhaal graag vertellen en leiden je rond!

Praktijkvoorbeelden

Achtergrondinformatie

Publicatie - Platform Circulair Bouwen 2023 (CB’23)

Het platform CB’23 werkt aan breed gedragen marktafspraken rondom standaardisatie van circulaire principes in de bouw. De resultaten zijn samengevat in drie leidraden, die te downloaden zijn op platformcb23.nl.

Publicatie - Handreiking Losmaakbaarheid

Deze handreiking Losmaakbaarheid geeft een definitie van losmaakbaarheid voor de bouw en GWW, en laat zien op welke manieren losmaakbaarheid kan worden gerealiseerd.

Suggesties en/of aanvullingen?